«Як я выжыла? Не ведаю...»

07:00 / 12.11.2017
4246

Расказвае Фаіна Іванаўна Дакутовіч, жыхарка Вароны: 

Fenja001.jpg– Дзетачка мая, мне ж у наступным годзе 90 гадоў споўніцца – верыш ці не? Я і сама – веру і не веру… Столькі пражыла, столькі перажыла за сваё жыццё… Столькі разоў памірала, з таго свету варочалася. Мемуары можна пісаць з гэтай маёй жызні. А вось на табе – 90 гадоў!
Унучка недалёка жыве – прыходзіць, даглядае мяне: і есці прынясе, і прыбярэ, і печку прапаліць. Праўнучак самы меншы, восем гадкоў яму, са школы прыбяжыць – і адразу: «Я да бабы Фені! Мо, ёй што дапамагчы трэба, дроўцаў прынесці». Я толькі на лета ў сваю хату вяртаюся, а зімую з унучкай.  Дзевяць унукаў маю,  праўнукаў ужо сямёра, і адна толькі праўнучка – Светачка. А дзетак чацвёра выгадавала: тры дачушкі і сынок. Ох, цяжка я іх падымала… Але, дзякуй Богу, усе добрымі людзьмі выраслі, усе вышэйшую адукацыю атрымалі. І ўнукі харошыя, і праўнукі… 
А нарадзілася я на Віцебшчыне, ва  Ушацкім раёне. Мне два гадкі было, як мама з родаў памерла. Дзіцятка вялікае было, пяць з паловай кілаграмаў, вось яна і не разрадзілася…
Спачатку я ў бабулі жыла, у бацькавай маці. Бабуля васямнаццаць дзяцей нарадзіла – можаце сабе ўявіць? Васьмёра памерлі – хто маленькім, хто большым, дзесяцера засталося: пяцёра хлопцаў і пяцёра дзяўчат. Двое, праўда, з вайны не вярнуліся…
Там добра было, пеставалі мяне, малую. А потым бацька ажаніўся і забраў мяне. Мне тады гадкі чатыры было, але добра помню ўсё: хату бацькаву, тую дзяжку, што ляжала на коміне – мачыха мяне ёю штодня «частавала», той цэбар у сенцах, у якім я спала. Хатка невялікая была, а ў іх хлопчык нарадзіўся, дык мачаха мяне на ноч у вялікую драўляную бочку, што стаяла ў сенцах, засоўвала… Бацька неяк раней прыйшоў з работы, сеў вячэраць. У мяне і цяпер у вачах стаяць тыя клёцкі з мукі, на малацэ звараныя – смачныя! Ён есць – а я так гляджу… Мо, і слінку каўтнула, што бацька заўважыў: «Ты, мусіць, есці хочаш?» Я кіўнула. Ну ён мяне і пакарміў. А ўночы мяне жывот схапіў. Вылезці я з той бочкі не здолела, абрабілася. Бацька ранкам на работу пайшоў, а мачыха, як убачыла – от жа дубасіла мяне! Ухапіла за каршэнь і да возера пацягнула абмываць – мы непадалёк жылі…
Хата наша наводшыбе стаяла, здалёк было відаць, калі нехта ідзе – значыць, да нас. І вось мачыха згледзела жаночую постаць на дарозе. Хуценька мяне памыла, адзенне чысценькае апранула і наказала: «Нічога не расказвай, бо заб’ю!» А гэта цётачка, маміна сястра з суседняй вёскі, прыйшла мяне праведаць. Цукру колькі драбкоў прынесла – хто ж тады цукеркі ведаў? Я шчаслівая! І малому пасмактаць дала, і сама радая. Мачыха яе пачаставала нечым – цётка ўжо дахаты збіраецца. Стала развітвацца, а я абшчаперыла яе за шыю і прашу: «Цётачка, міленькая, забяры мяне адсюль!» Тая разгубілася, кажа: «Ну хадзем». І на мачыху: «Хай яна пабудзе ў нас колькі дзён, засумуе – назад прывядзём». Тая не стала пярэчыць – і пайшлі мы да бабулі.
Бабуля такая радая: унучка пагасціць прыйшла! «Дай жа, дзетачка, я цябе пагляджу, мо ў цябе якія вошыкі завяліся,» – тады жа гэтага дабра хапала. Паднялі сукеначку – а ў мяне ўсё цельца ў пісягах, дзе чырвоныя, дзе ўжо жоўтыя ці сінія. Бабуля на ўсю вёску галасіла. І больш мяне да бацькі не пусціла. Ды ніхто асабліва і не дамагаўся забіраць мяне. Бацька колькі разоў праз вёску едзе, а да нас нават і не зойдзе. Хоць баба яго не пусціла б і на парог. Яна мяне нават на сваё прозвішча перапісала – Зянюк, бацькава было Тарасевіч.
У бабулі добра было. У школу я пайшла. Тры класы скончыла – і вайна пачалася. Жылі ў цёткі: баба, цётка з мужам, чацвёра яе дзяцей – старэйшай восем гадкоў, а маленькаму годзік і я. Дзядзька ў партызаны пайшоў. А я ў свае 12 гадоў і касіла, і арала, і баранавала. Дзядзька прыедзе: «Фенечка, ты – за старшую! Сама бачыш: баба ўжо старая, няўдалая, цётка – з дзецьмі».
Край у нас быў партызанскі. Днём прыязджаюць немцы: нехта выдасць, што ноччу прыходзілі партызаны – выведуць чалавека, расстраляюць. А ноччу вяртаюцца партызаны – застрэляць таго, хто выдаў. Тры гады такая бойня была ў вёсцы.
А я адважная – дзядзька прыйдзе ноччу, а назад жа далёка ісці, дык я каня запрагу і вязу яго ў лес. Цяпер думаю: як мяне не забілі?
Вёска нашая, Рудня, згарэла – ад бомбаў загарэлася. Паехалі ў другую вёску Глінішча, яна бліжэй да лесу стаяла. Пусціў нас чалавек пажыць. Нас сямёра – чацвёра дзяцей, двое дарослых і я, у гаспадара чацвёра дзяцей і трое дарослых і яшчэ адна жанчына з двума дзеткамі прыбілася – немцы яе мужыка павесілі. І ні разу не пасварыліся! Ранкам печ выпалім, зварым што-кольвечы, каб дзяцей пакарміць, а самі – як бог дасць. А на дзень усе – у лес. А снягі, маразы! І верыце: дзеці, нават маленькія, не плакалі: баяліся немцаў.
Гаспадыня, Марта, на картах варажыць умела, да яе здалёк ішлі, калі хто прападзе. І як ні раскіне яна карты – ці на дом, ці на каторага з нас – усё ў яе адно паказвае: «Усіх нас, – кажа, – немцы заб’юць, адна Феня з гэтых сямнаццаці чалавек, што ў хаце, застанецца». Ніхто ёй не верыў. Слухаць не хацелі.
А вясной пачалася блакада. Партызаны пайшлі на прарыў, уся брыгада. Дзядзька забег дахаты, развітаўся, папрасіў: «Фенечка, ты толькі не кідай іх. На цябе ўся на­дзея». І пабег. Больш яго ніхто не бачыў.
Мы ў лесе хаваліся, але немцы знайшлі, пагналі ў вёску. Зачынілі ўсіх у вялікі сарай. Мы ўжо з жыццём развітваліся. Але назаўтра выпусцілі, сталі адбіраць маладых. Мне толькі чатырнаццаты год ішоў, але ж дужая была, працавала ўвесь час цяжка  – ну і папала ў мала­дзёж. Баба галасіла, што я загіну… Нас пагналі, а іх, старых, жанчын і дзяцей, дахаты адпусцілі. Мо, так бы ўсё і абышлося. Ды нейкі дурань у хату, дзе кватаравала нямецкае начальства, гранату праз акно ўкінуў. Пяць немцаў загінула. А за гэта сагналі жыхароў з пяці вёсак – і спалілі. І цётку маю, і бабу, і дзяцей малых. На тым месцы, дзе іх спалілі, помнік стаіць. Я кожны год туды ездзіла, толькі сёлета не паехала, хоць унук і прапаноўваў звазіць: не рашылася ўжо… Раней на шыльдзе было напісана, што на гэтым месцы загінула 550 чалавек – хоць я думаю, што намнога больш: толькі з нашай хаты – шаснаццаць, а колькі з іншых, з пяці вёсак? Тысячы там ляжаць… А пасля паставілі новую мармуровую шыльду – ужо 515 загінуўшых, частка мусіць, устала (горка ўсміхаецца). Хто іх там лічыў – і тады, і цяпер?
А я была ў палоне чатыры месяцы у Брэсц-Літоўскай вобласці, Ляхаўскім раёне. Усе пад нумарамі, у загарадцы з калючага дроту: мужчыны – асобна, жанчыны – асобна. Нас не білі, махляваць не буду. На работу ганялі. Капалі траншэі. Неяк выкапалі –  а ўночы іх партызаны занялі. Мы такія радыя былі: сваім памаглі!
Галадалі. Нас пускалі ў вёску па дзесяць чалавек – жабраваць. Вёска вялікая была, хат 400. Давалі хто што: хто кавалак хлеба, хто бульбіну. Мужчыны нашы навучыліся з бляшанак рабіць кацялкі, мы ў іх нешта сабе варылі. Нават мыліся – ну як жанчыне не памыцца? Вечарам спявалі «Кацюшу» – ужо чулася кананада – нашы блізка! Часам нам і немцы падпявалі. Адзін немец  надта добры быў: хлеб нам прыносіў, бутэрбродамі сваімі дзяліўся. У яго двое сыноў на вайне загінула, ён усё казаў: «І нам – капут, і вам – капут!» А іншыя ядуць – і нам, як сабакам, шпурнуць кавалак хлеба. А мы, хоць галодныя, сядзім, усміхаемся: не дачакаецеся, гады, не кінемся! Я і потым, як германцы грошы плацілі тым, хто ў палоне быў, прасіць не пайшла. Яны ўсіх маіх родных знішчылі – а я ад іх грошы браць буду?! Ды хай яны задушацца са сваімі грашыма!
І вось ужо выбухі зусім блізка. Нас сабралі і пагналі – мы  зразумелі, што расстрэльваць. Як прыйшлі ў сасоннік, загадалі спыніцца, а мы як даліся – адны ў адзін бок, другія –  у другі. Немцы трохі пастралялі – мо, каго і папалі, а мо, так, дзеля прыліку: не да нас ім было.
Тры дні ішлі баі, а мы ляжалі ў тым сасонніку. Паземак было – чырвоны лес, і мы поўзалі і тыя паземкі елі. Потым прыйшоў ваенны і сказаў, што Беларусь ужо свабодная і можна ісці дахаты.
Выйшлі з лесу –  а тут якраз палявая кухня. Пакармілі нас: далі супу пасёрбаць, па кавалачку хлеба і па кавалачку мяса. Прасілі: не ешце адразу шмат, бо памрэце. І пайшлі мы дахаты. Цэлы месяц ішлі – босыя, голыя. Дзе ноч застала, там і начуем. На нагах мазалі крывавыя, палопаліся, пяску туды наб’ецца… 
Прыйшла дамоў, а там – папялішча. Што рабіць, куды падацца? Цётка матчына пашкадавала: ідзі, кажа, дзетка, да нас. А яе сын быў у партызанах і застаўся жы­вы. А паc­ля вайны аказаўся на Астравеч­чыне – Віктар Зянюк, мой стрыечны дзядзька, жыў у Вароне. Ён забраў сюды сваю сям’ю, а потым і мяне. Мне 16 гадоў было. Узрост па знешнім выглядзе паставілі. А выглядала я старэй – вядома, з маленства цяжка працавала. І колькі ні даказвала, што нарадзілася ў 1928 годзе – не паверылі. Паставілі 1924 год. Доўга я плакала – на цэлых чатыры гады старэйшай зрабілі! А потым чацвёрку на дзявятку пераправіла – і стала з 1929 года! Хоць усё роўна дзень нараджэння святкуем па правільнаму, а не па пісанаму. А чысла, калі нарадзілася, не ведаю. Неяк спыталася ў цёткі, тая адказала, што вясной. Ну, вясной дык вясной: запісалі 25 мая.
Тут, у Вароне, я і Юлюка свайго стрэла. Сабраліся голы з босым: у мяне ні бацькі, ні маткі і ў яго – таксама. А ён мне праходу не дае: куды я, туды і ён. Ён вельмі граматны быў, хоць і скончыў усяго тры класы польскай школы. Ды і як там скончыў? Працаваць трэба, кароў пасці, дык ён вечарам возьме заданні і дзень на пастве вучыць. Але вельмі разумны быў, да яго з усяго раёна ехалі, калі трэба якую паперу скласці. Спачатку ж яшчэ калгасаў не было, ён фінагентам працаваў.
Надумаліся мы жаніцца. А ў яго ў хаце сястра замужняя з дзіцем, меншы брат, яшчэ адна сястра школьніца, і ўсе –  супраць: чаму чужую бярэш?
Ён набожны быў, хацеў шлюб узяць. Але ж я пацераў не ведала – гэта ўжо пазней ксёндз Пікула мяне выдрэсіраваў, кніжкі розныя дарыў.
У сельсавеце нас распісалі, хоць мне яшчэ васямнаццаці не было: свае ж людзі. Пайшлі да ксяндза. Той пытае:
– А чаму ты рускую бярэш?
– Бо я яе кахаю, – апусціў галаву мой нарачоны.
– А ты пацеры ўмееш? – ксёндз да мяне звяртаецца.
– Не, – кажу, – не ўмею…
Загадаў ён мне вывучыць пацеры, а потым прыходзіць. Ну што ж за бяда, трэба – вывучу…
Ды тут мой Юлюк вырашыў пацікавіцца:
– А колькі плаціць? Мы абое вельмі бедныя…
Ксёндз і ўсхадзіўся:
– Калі ты бедны, то чаго жэнішся? Схадзі, мой коханенькі, пожабровай, тады прыйдзеш шлюб браць.
Усю дарогу ад Варнян да Вароны Юлюк пра­плакаў. А потым ска­заў – як адрэзаў: «Калі ксяндзу не грэх так казаць – то мне не грэх жыць без шлюбу!»
Жылі напачатку з яго роднымі, у іх хаце. От я нацярпелася! Чаго толькі не на­слухалася: і курва рус­кая, і нічога не прынесла, толькі нашае жарэш. Пай­ду за вугал, наплачуся…. Юлюку ні­чога не казала – навошта звадкі ў хаце? Цярпела…
Калі калгас сталі арганізоўваць, я адразу – туды. Працавала і даяркай, і конюхам, пазней – у клубе. Усюды, дзе можна было хоць нешта зарабіць.
Мы тады нарэшце ад­дзяліліся: да­лі нам адзін канец былой пан­скай хаты. У нас ужо дачушка з’явілася, Галя. Я нарадзіла – а ніхто з яго радні і парог не пераступіў.
А ён граматны быў – яго бухгалтарам прызначылі. Галаву разумную меў – але ж яна яго і згубіла. У той час многія ў Польшчу выязджалі, даведкі трэба былі, дакументы аформіць – усе да Дакутовіча ішлі. А разлік вядомы – бутэлька. Распіўся мой мужык ушчэнт. А потым і памёр з-за гарэлкі.
Але гэта ўжо потым было. Перш я захварэла. Чатыры месяцы ў Вільні ў бальніцы праляжала. У мяне ўжо чацвёра дзетак было: старэйшай, Галі, пятнаццаць, а меншаму, Юрачку, тры гадкі, а паміж імі яшчэ Чэся – ёй дванаццаць, і Зося – восем. Юрачку я вельмі цяжка нараджала, ён вялікі быў, больш за чатыры кілаграмы, парвалася ўся. Ніхто тады нічога не глядзеў, хоць усё распухла.
Акушэрка ў Варнянах вельмі добрая была, Таццяна Барысаўна. Праз нейкі час прыйшла да яе, кажу: «Паглядзіце вы мяне, нешта са мною не тое робіцца». Яна адразу ўрача выклікала, кажа: «Колькі жыву, такой пухліны не бачыла. Вам тэрмінова трэба ў Гродна!» А якое Гродна, калі ў мяне мужык – п’яніца і чацвёра дзетак малых? Думала – мо, у Мінск, там у мяне яшчэ адна цётачка жыла, маміна сястра, яна ўсю вайну ў ваенным шпіталі прайшла. А потым яго брат з жонкай параілі ў Вільню – усё ж бліжэй. Я да іх прыехала, яны «хуткую» выклікалі. Мяне забралі, паглядзелі і кажуць: «Давайце свой дакладны адрас, дамоў мы вас ужо не адпусцім».
Аперацыю трэба рабіць – а ў мяне кроў не згортваецца. Тыдні два яны мяне аналізы падымалі. Потым – на аперацыйны стол. А я наркоз не пераношу. Ледзь выкараскалася. Усё мне там павыразалі… Памірала ўжо, на тым свеце была, бабулю сваю бачыла… Вярнулі мяне дактары. Пяць дзён у рэанімацыі ляжала, пакуль трохі ачомалася, да памяці дайшла. Потым аблучэнне кожны тыдзень – ох, як цяжка пасля яго было: па сценачцы ледзь соўгалася. І яшчэ нешта рабілі. Я ўжо і прызабылася крыху – усё ж 53 гады мінула.
А дзеці з бацькам дома засталіся. Галя, тая адразу сказала:
– Мама, хочаш крыўдуй, хочаш – не, але я паеду да бабулі – да маёй цёткі, значыць – у Мінск. Бацька п’е, нас ганяе, у мяне сіл няма.
І паехала. Дома за старэйшую засталася Чэся. Я ў бальніцу ехала, ладнага кабанчыка закалолі, трое яшчэ засталіся. Карова была, цялуха, поўны склеп бульбы. Прыязджае Чэся мяне праведаць, я прашу: «Дачушка, прывязі сала – пачастую санітарачку, мо, лішні раз падыдзе». А яна плача: «Мамачка, у нас нічога няма – ні сала, ні бульбіны. Дзеці есці просяць, а я не знаю, што ім даць. Куры засталіся, дык яйкі збіраем, каб табе адвезці, Юрачку па аднаму ў дзень даём. Ён так просіць другое, а я кажу яму: «Гэта для мамы! Ну, раз для мамы, то і Юрачка ўжо не хоча яйка...». Цялушку Юлюк здаў – прапіў, свінні паздыхалі, карову запусцілі – малочная яна была, не магла Чэся яе выдаіць поўнасцю. Словам, вярнулася я з бальніцы, а ў хаце – шаром пакаці. І муж п’яны галосіць: жонка хворая –  а як жа яму жыць без бабы?
А праз год ён п’яны задушыўся рвотамі. Мне 38 гадоў было.
Як я выжыла тады – не знаю. Настаўнікі малых падкормлівалі. Цётка з Мінска дапамагала. У Гуда­гаі стрыечная цётка жыла, поварам працавала, сёе-тое падкідвала. Галоўнае – дзяцей накарміць, а сама часта і густа галоднай спаць клалася… Але я іх не кінула! Брат яго з Вільні вельмі прасіў Юрачку аддаць – у іх дзяцей не было. Ну як я аддам сваё дзіця? Кажу: вось калі памру, тады забярэш…
З таго часу мінула 53 гады. На ўліку стаяла, ездзіла на праверку – спачатку раз у год, затым – у паўтара. А потым і з уліку знялі. Іншых хвароб  займела –  артрыт, поліартрыт, вока адно ампуціравалі, а другое толькі тры працэнты бачыць, сэрца…
Ці ж я думала, што да 90 гадоў дажыву? Прасіла: «Доктар, мне б хоць пяць гадкоў яшчэ пажыць, дзяцей хоць крышачку падняць».
Доктар мой, Ірына Мар’янаўна, кажа:
– Іванаўна, вы б даўно ўжо ляжалі ў магіле, каб не ваш аптымізм.
А і праўда – я плакаць не люблю. Калі нешта здарыцца – я спяваю! У вёсцы ведаюць: калі Фенька спявае – значыць, нечага знервавалася. Ранкам устаю – раблю фізкультуру. Баліць – аж крычу, але не здаюся.
Аня, фельчарка наша варонская, як толькі прыехала сюды мала­дзенькая, я да яе знаёміцца пайшла: усё ж на ўліку стаю. Яна мяне паслухала, і, як я пайшла, кажа санітарцы:
– Гэтая жанчына больш месяца не працягне… Сэрца ў яе аніякае.
А зараз яна смяецца:
– Іванаўна, твайго сэрца даўно няма – а ты яшчэ жывая. Так што глядзі: ты мяне сустракала – ты мяне і праводзіць будзеш.
Я ўсё жыццё пражыла са смехам. У Вароне больш як 70 гадоў – ні з кім ні разу не пасварылася. Плёткі да галавы не бяру. Бывала, кажуць: «Феня, твой Юлюк у той і той быў». А я: «Дзякаваць богу – маю чаргу адбылі».
Я вось думаю: за мужыком сваім, царства яму нябеснае, столькі б не пражыла, даўно б загнаў на той свет…
І сёння – сяджу ў калідорчыку, дзверы раскрыўшы, ідзе нейкі чалавек, крычыць з дарогі:
 – Дзень добры, баба Феня!
 А я і не бачу, і не ведаю, хто такі – але ж прыемна: не благое слова чалавек сказаў – добрае…

Авторский проект Нины Рыбик
ostrov-red.rybik@tut.by  

Текст: Администратор сайта
Оставить комментарий
Текст сообщения*
Защита от автоматических сообщений