Хадзілі калядоўшчыкі

12:19 / 25.12.2019
751
Даўно на Каляды не ходзяць па вуліцах пераапранутыя, не чутно іх песень, што ўслаўляюць Дзеву Марыю, Дзіцятка Езуса і расказваюць пра радасць Божага Нараджэння.

Адвыклі мы бачыць і абрад калядавання, які ўзыходзіць да дахрысціянскай міфалогіі, калі Мядзведзь з Казой ды Кабыла-прытворшчыца забаўляюць гаспадароў, зычучы іх сем’ям шчаслівага лёсу і дабрабыту.

Не здымаюць больш вароты, не перачапляюць закаханым веснічкі, не варожаць у калядны вечар, не збіраюцца на вячоркі… Цяпер нячастыя адгалоскі калядавання чуюцца толькі з вуснаў школьнікаў падчас
тэатралізаваных прадстаўленняў.

А, між іншым, некалі гэтая традыцыя была адной з самых чаканых у народзе.


Пра калядныя традыцыі Ізабелінскага дома культуры ўзгадалі яго колішні дырэктар Аляксандр Міцюль і жыхарка вёскі Ізабеліна Леакадзія Трахневіч.

– Удзельнічаць у прадстаў­ленні збіралася да 15 чалавек. Загадзя распрацоўвалі сцэнарый, песні развучвалі, размяр­коўвалі ролі – самым гаваркім давалі галоўныя, рэпеціравалі – і ішлі калядаваць, – расказвае
Аляксандр Міцюль. – І моладзь да нас заўсёды далучалася.

Аляксандр Міцюль.jpg


– Заўсёды хадзілі пасля Божага Нараджэння – перад гэтым жа пост! Няможна! – кажа Леакадзія Трахневіч. – Песні па­-польску і па­-просту – на трасянцы спявалі.

Леакадзія Трахневіч.jpg


– Калядавалі ў выхадныя ці вечарам у буднія дні. Без дазволу ў хату не заходзілі.

Было ў калядоўшчыкаў два сцэнарыі прадстаўленняў: адзін, польскамоўны, адпавядаў хрысціянскім традыцыям, а другі, дзе было месца польска­беларускай гаворцы, – адлюстроўваў языч­ніцкае светабачанне.

З нябеснага двара прыйшла нам навіна

Вестку пра нараджэнне Збаўцы, зычэнне гаспадарам Божай апекі, шчасця і здароўя неслі Тры Каралі, Анёл, Смерць, Дзед Мароз і Снягурачка.

Гэты варыянт не прадугледжваў забаўляльных прадстаўленняў – галоўным было расказаць пра свята і павіншаваць з ім. Таму, па­вітаўшыся, калядоўшчыкі спявалі:

«А wczora z wieczora z niebieskiego dwora рrzyszła nam nowina: Panna rodzi Syna…» 

(«А ўчора вечарам, з нябеснага двара прыйшла нам навіна: Дзева нарадзіла Сына…»)

Снягурачка з Дзедам Марозам распавядалі, што бачылі, як пасля завеі і мяцеліцы грымела Калядой вясёлая ноч – і ўся зямля спявала, пачуўшы добрую вестку.

«A witajcie ż, dobrzy ludzie, 
Otwierajcie szerzej drzwi. 
Przynosimy wieść o cudzie, 
Co na całej ziemi grzmi».

(«А вітайце ж, добрыя людзі,
Расчыняйце шырэй дзверы.
Мы прыносім вестку пра цуд, 

Што грыміць па ўсёй зямлі».)

А Каралі жадалі гаспадарам
ад Пана Бога столькі шчасця,
здароўя і вынаходлівасці,

«іle zegar bije czasu, іle liścia
sypią lasy, іle kapli płynie w
morze, тyle szczęścia, zdrowia,
pomysności daj wam Рanie Вoże»

(«колькі гадзіннік б’е часу,
колькі лісця ў лесе,
колькі кро
пель цячэ ў моры»).

У песнях і вершах калядоўшчыкі распавядалі гісторыю нараджэння Езуса ў Віфлееме і запрашалі гаспадароў хаты з адкрытымі да гэтай радасці сэрцамі несці пачутую навіну па свеце, просячы Божае Дзіцятка аб благаславенні роднага краю («рodnieś rękę, Boże Dziecię, рobłogosław miły kraj»).

4.jpg

Злева направа: сядзяць Вера Мілэйша, Алег Шкабара; стаяць Марыя Іваніцкая, Анатоль Базюк, Віктар Карпіцкі, Аляксандр Міцюль, Зоня Мілэйша; 
прозвішчы яшчэ двух калядоўшчыкаў ўдакладніць не ўдалося



– Часта і так па вёсцы спяваць выпраўляліся – не пера­апранутымі, асабліва калі ксёндз па Калядзе ішоў, тады песні бралі з касцёльных спеўнікаў, – расказвае Леакадзія Трахневіч. – І ў хаты заходзілі – людзям падабалася: «Ай як вы пяеце!»

Дзе каза бывае, там шчасце лятае

Зусім не падобным да папярэдняга было калядаванне, дзе дзеючымі асобамі выступалі Гаспадар з Гаспадыняй, Пачынальнік, Каза, Мядзведзь, Цыган, Кабыла, Жораў і Лекар; абавязкова зорку насілі.

– Таго, хто кошык насіў, у які накалядаванае складалі, Дрыстуном называлі, – смяецца Аляксандр Францавіч. – Не ведаю, чаму так прыдумалі.

– Дык ёсць жа такая прымаўка: ходзіць ззаду, як дрыстун, – падхоплівае размову Леакадзія Трахневіч. – Затое і звалі так – з кошыкам жа ўперад не лезлі, ззаду за гуртам насілі.

– Абавязкова баян з сабой бралі – а як жа спяваць! – гаворыць Аляксандр Міцюль. – Так і весялей было, і гучней.

– Шмат песень не спявалі – адну­дзве. Танцавалі, невялікае прадстаўленне давалі, – дадае Леакадзія Францаўна.

«Ці можна хату повэсоліць?» 
– пытаўся адзін з гурта каля­ доўшчыкаў у гаспадароў дома. І калі чуў станоўчы адказ, з песнямі завітваў у двор увесь гурт.

– Бывала, у хату заходзілі. Але найчасцей у двары стаялі – дзе ж там (у хаце) памесцішся?! – усміхаецца Леакадзія Трахневіч.

– Пакуль весяляць, бывала, яшчэ што­кольвек і ўкрадуць, тады назаўтра ці напаслязаўтра гаспадары прыходзілі ў клуб, забіралі сваё.

«Ідзём кругом света, аж ад пана Лета. Мы к Лету ідзём, Казу вя­дзём і радасць нясём» – адказвалі гаспадарам калядоўшчыкі на пытанне, адкуль ідуць. 

І распачыналі міні­-прадстаў­ленне. Каза паказвала, якая яна прыгожая ды разумная – так завіхалася, каб «пані гаспадыня ласкава была: унесла каўбаску і кусок сала – каб Каза весялей стала». Цыган дэманстраваў спрыт сваёй Кабылы, якая «як бяжыць – зямля дрыжыць, а як паваліцца – ляжыць», – пакуль ёй, загнанай, не спатрэбіўся Лекар. Але без пачастункаў гаспадароў хаты – «карбаванцаў шэсць і куска сала» – жывёліна не «вылячылася». Мядзведзь дэманстраваў, як умее танцаваць, як бабы хлеб месяць і п’яны Янка з кірмашу вяртаецца. Гаспадары таксама маглі ўстроіць іспыты гасцям.

Паказаўшы ўсё, на што здатны, калядоўшчыкі выстаўлялі «рахунак» гаспадарам: «падхват­нічкам – па цукерачцы ды кілбасу на талерачцы, Пачынальніку – чырвон злоты, ад кошачкі – сала трошачкі, ад кароўкі –
чвэрць палоўкі, ад свінкі – шрот саланінкі…». І, атрымаўшы пачастункі, хорам дзякавалі: «Які гэта піражок – каб гэтакі каласок, а з таго каласочка – жыта бочку, а за гэты кусок сала – каб свіння дзверы выстаўляла!»

Хадзілі ізабелінскія калядоўшчыкі і па навакольных вёсках

– Туды ішлі пехатой. А пакуль усе хаты абыдзеш – назад ужо ногі не валакуць, – узгадвае Аляксандр Міцюль. – Тады хто з вяскоўцаў запрагаў каня – і адвозіў. Столькі, бывае, упакуецца нас на воз, што аж конь цягнуць не можа.

– Людзі чакалі, калі раптам да каго не патрапілі – крыўдзіліся, – працягвае Аляксандр Францавіч. – У якую хату зойдзеш, дык аж загалосяць ад радасці, што зайшлі.

– Спасібавалі, што не мінулі, прыйшлі, – дзеліцца Леакадзія Трахневіч. – Людзі ведалі, што прыедзем – угашчалі. Канфеты, бутэльку, каўбасу, сала, пірагі – хто што даваў.

Абышоўшы хаты, гурт каля­доўшчыкаў рушыў у клуб – каб пачаставацца заробленымі прыс­макамі.


Текст: Рита Дремо
Фото: фото автора и из архива районного музея
Оставить комментарий
Текст сообщения*
Защита от автоматических сообщений