Які крыж нёс па жыцці Адам Мальдзіс – разважае Алесь Юркойць
Ён не прыстасоўваўся пад зменлівы свет – але стагоддзі дзівосным чынам падлагоджваліся пад яго і са шляхецкім паклонам дарылі яму свае таямніцы, якімі наш зямляк умеў і любіў шчодра дзяліцца з усёй нашай неабсяжнай беларускай айкуменай.
Дык кім ён быў для нас, беларусаў? Мне падаецца, павінен прайсці час, каб гэта асэнсаваць.
Для мяне Адам Восіпавіч стаўся тым, хто канчаткова зрабіў мяне грамадзянінам сваёй краіны, – праз прыклад ахвярнай працы на карысць Бацькаўшчыны, штодзённы грамадскі і навуковы чын, праз сваю людскасць і чуласць да кожнага чалавека, незалежна ад яго маёмаснага стану і палітычных поглядаў.
…Я вучыўся ў выпускным дзясятым класе Варнянскай школы, калі патрапіў у Астравец на свята кнігі. Той дзень і тыя людзі, якія зладзілі ўрачыстасць, запомніліся мне на ўсё жыццё: сярод іх быў Адам Мальдзіс, легендарная асоба на Астравеччыне, аўтар першай у гісторыі кнігі пра наш раён. Для нас, вучняў Варнянскай сярэдняй школы, ён ужо тады, у 80-я гады мінулага стагоддзя, увасабляў саму гісторыю.
З таго свята я прывёз дахаты першыя ў сваім жыцці кнігі з аўтографамі аўтара, Адама Мальдзіса: «З літаратурных вандраванняў» і «Восень пасярод вясны».
Усё пачутае і ўбачанае здавалася мне асабліва важным, сапраўдным, а контуры Беларусі, як ніколі да той сустрэчы, пачалі набрыняць адметнасцю, роўнавялікасцю з суседзямі. Беларуская мова з вуснаў літаратурных мэтраў пакідала ўпэўненасць у сваім далейшым шчаслівым лёсе.
І такое ўражанне ў мяне было заўсёды, калі я пуцявінамі жыцця судакранаўся з дарагім майму сэрцу і блізкім па духу земляком – у дырэктарскім кабінеце Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны, на пасяджэнні Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, у рэдакцыі «Голаса Радзімы», у Астравецкай раённай бібліятэцы, Лошскім клубе, на кватэры мэтра беларушчыны на сталічнай вуліцы Чарвякова.
Я не магу ўявіць, каб Адам Мальдзіс марнаваў час на звадкі і сваркі. Відаць, таму ён так шмат паспеў. Павольны ў рухах, разважлівы ў словах, шляхетны ў абыходжанні, ён сваёй асобай дзіўным чынам знітаваў эпохі Кастуся Каліноўскага, савецкую і найноўшага часу незалежнай Беларусі.
Архівы Лондана, Варшавы, Вільні, Кракава, Масквы падарылі яму завочнае сяброўства з Апалінарыем Свентажэцкім і Міхалам Цяцерскім, Цітусам Далеўскім і Уладзіславам Сыракомлем, Тэафіліяй Радзівіл і Міхалам Чартарыскім, Адамам Міцкевічам і Марыяй Верашчака… Знакавыя сустрэчы ў Ватыкане з Папам рымскім Янам Паўлам ІІ, у Берліне – з літаратуразнаўцам і папулярызатарам беларускай літаратуры Норбертам Рандаў, у Саратаве – з наркамам першага ўрада БССР Язэпам Дылам, у Нью-Ёрку – з дырэктарам Беларускага інстытута навукі і мастацтва Вітаўтам Кіпелем, у Хакадатэ – з японскім грамадскім дзеячам Такада Касіці мелі заўсёдны працяг у шматлікіх кнігах, артыкулах, краязнаўчых канферэнцыях.
Якая ўсяму гэтаму была мэта, спытаеце вы? Адказ просты: каб пра нашу краіну ведалі ў свеце, каб мы маглі ганарыцца нашай радзімай і адчуваць наймагутнейшы грунт пад нагамі, які завецца спадчынай.
Ён, як асветнік-чараўнік, змог вярнуць з нябыту цэлае XVIII стагоддзе, выратаваць архіў Ларысы Геніюш і ўлюбіць няўрымслівага Уладзіміра Караткевіча ў астравецкі край.
Гэта ўсё нібыта пра рознае, а насамрэч – пра адно: пра вялікі крыж Адам Мальдзіса, які ён годна і без нараканняў нёс па жыцці. Нёс з надзеяй, верай і любоўю.
Алесь Юркойць
