Што аб’ядноўвае Іосіфа Гашкевіча і Аляксандра Шомава
З першай часткай пытання – каму прысвечана мемарыяльная дошка – цяжкасцей не ўзнікла: усе канкурсанты пазналі немаладога прыгожага мужчыну з пышнай грывай валасоў.
Яшчэ б не пазнаць! Нават калі ніколі не бачылі здымкаў нашага слыннага земляка, першага расійскага консула ў Японіі, вучонага, падарожніка, асветніка Іосіфа Гашкевіча і нічога пра яго не чыталі, то, пэўна ж, праходзілі міма яго бюста на вуліцы Кастрычніцкай. І празарлівы позірк мудрых вачэй з мурала Дзяніса Ходаса суправаджае мінакоў на плошчы Астраўца. Толькі зусім нецікаўны ці неназіральны чалавек не заўважыць і не супаставіць.
І ўсё ж адзін з удзельнікаў конкурсу не ведае, дзе ўстаноўлена мемарыяльная дошка, прысвечаная Іосіфу Гашкевічу. Усе астатнія правільна адказалі: на вуліцы, названай у яго гонар. Наталля Блахіна нават даслала здымак, зроблены каля мемарыяльнай кампазіцыі. Яе ўрачыстае адкрыццё адбылося 29 снежня 2014 года – у гэты год адзначалася 200-годдзе з дня нараджэння Іосіфа Гашкевіча і гэта падзея была ўнесена ЮНЕСКА ў спіс памятных дат: факт, які сведчыць пра веліч і значнасць асобы Гашкевіча ў сусветнай навуцы і культуры.
Усе – хто ў большай, хто ў меншай ступені – расказалі пра жыццё і дзейнасць Іосіфа Гашкевіча, яго навуковую і духоўную спадчыну. Найбольш цікавым і падрабязным з’яўляецца даследаванне Карыны Стаповіч, якая прывяла шмат малавядомых фактаў з жыцця «белавалосага консула».
Карына расказала не толькі пра навуковыя і лінгвістычныя працы і адкрыцці Іосіфа Гашкевіча і бадай што галоўную яго работу – першы «Японска-рускі слоўнік», складзены сумесна з японскім даследчыкам Тацібана Косай і выдадзены ў Санкт-Пецярбургу ў 1857 годзе. Ён з’яўляўся ўзорам рускай японістыкі і застаецца запатрабаваным да гэтага часу. За гэтую тытанічную працу Імператарская акадэмія навук узнагародзіла Гашкевіча Дзямідаўскай прэміяй і залатым медалём.
Карына Стаповіч многае паведаміла і пра духоўную місію ў Японіі нашага земляка (нагадаем: Іосіф Гашкевіч – сын вясковага святара, нарадзіўся 4 красавіка 1814 года ў мястэчку Стралічава, што ў сучасным Хойніцкім раёне Гомельскай вобласці, закончыў Мінскую духоўную семінарыю і Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію). Па ініцыятыве першага расійскага консула ў Хакадатэ (ён прадстаўляў Расію ў Краіне ўзыходзячага сонца з 1858 па 1865 год) пры консульстве былі адкрыты руская школа, бальніца, пабудавана першая праваслаўная царква, асвечаная ў гонар Уваскрасення Хрыстова. Яна служыла духоўным цэнтрам для расійскіх супрацоўнікаў консульства і першых японскіх вернікаў. Настаяцелем царквы стаў малады іераманах Мікалай Касаткін, будучы свяціцель Мікалай Японскі, які прыбыў у Хакадатэ ў 1861 годзе. Іосіф Гашкевіч, які да таго ўжо некалькі гадоў жыў і працаваў у Японіі, стаў для Мікалая сябрам і настаўнікам: дапамагаў вывучаць японскую мову, знаёміў з культурай і звычаямі краіны, прадстаўляў яго ўплывовым японцам. Менавіта ў гэтай царкве ў 1868 годзе Мікалай Японскі ахрысціў сваіх першых паслядоўнікаў – былога самурая Савабэ Такума і лекара Сакаі Токура, якія сталі першымі японскімі праваслаўнымі хрысціянамі і пазней прынялі святарства.
Парадавала інфармацыя, якую знайшла Карына Стаповіч: у 2022 годзе ў Хакадатэ адкрылася фотаэкспазіцыя пад назвай «Іосіф і Лізавета Гашкевічы – дзеці беларускай зямлі». Падчас урачыстай цырымоніі прадстаўнікі беларускага пасольства і мясцовы праваслаўны святар усклалі кветкі на магілу Лізаветы Сцяпанаўны. Значыць, у Японіі захоўваюць памяць пра Іосіфа Гашкевіча і яго жонку!
Пасля смерці Лізаветы Гашкевіч ажаніўся з Кацярынай Сямёнаўнай Матчынай, дачкой адстаўнога палкоўніка. Ёсць звесткі, што Кацярына Сямёнаўна паходзіла з Астравеччыны – менавіта таму на схіле жыцця былы дыпламат пасяліўся ў нашым краі, у маёнтку Малі.
Абвянчаліся Іосіф і Кацярына 20 кастрычніка 1867 года. У другім шлюбе Іосіф Гашкевіч зведаў позняе шчасце бацькоўства: 18 жніўня 1872 года ў яго нарадзіўся адзіны сын, якога назвалі ў гонар бацькі Іосіфам. Дзеля яго Гашкевіч падаў прашэнне ў правіцельскі сенат па дэпартаменце геральдыкі, які зацвердзіў яго разам з жонкай Кацярынай Сямёнаўнай у патомным дваранстве.
Памёр Іосіф Антонавіч 3 мая 1875 года. Згодна з запісамі мясцовых даследчыкаў і паданнямі старажылаў, пахаваны каля ўсходняй сцяны тагачаснай Косма-Даміянаўскай царквы, якую пасля паражэння паўстання 1863 года адкрылі ў будынку касцёла, – як стацкі саветнік і вядомы навуковец, ён меў права на такі гонар: спачыць каля сцен храма. Але магілу яго не знайшлі.
Другая частка пытання тычылася асобы аўтара мемарыяльнай кампазіцыі на вуліцы Гашкевіча. Тут таксама, за адзіным выключэннем, усе адказалі правільна: гэта Аляксандр Шомаў, вядомы беларускі скульптар, сябар Беларускага саюза мастакоў, які, па словах Карыны Стаповіч, «умее слухаць камень і даваць яму голас». Ён нарадзіўся 14 студзеня 1962 года ў Барысаве ў звычайнай сям'і. У 1981 годзе скончыў Мінскае мастацкае вучылішча, а ў 1990 – Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут, працуе ў станкавай, паркавай і мемарыяльнай скульптурах. Аўтар многіх работ, якія ўпрыгожваюць гарады і вёскі Беларусі, у тым ліку і Астравеччыну.
А на пытанне, якія работы гэтага аўтара ёсць у нашым раёне, паўтаруся, толькі Юлія Заруба і Тарэса Бабіч адказалі найбольш поўна і назвалі ўсе чатыры.
Акрамя мемарыяльнай кампазіцыі на вуліцы Гашкевіча, многія ўзгадалі найбольш вядомы і любімы астраўчанамі «Ласось» на востраве кахання, адкрыты 25 жніўня 2018 года падчас святкавання 550-годдзя Астраўца.
Яшчэ адна скульптура Аляксандра Шомава – помнік воінам-інтэрнацыяналістам – акрыты 4 лістапада 2017 года на вуліцы Ленінскай.
«Мы, беларусы, можам ганарыцца светлай постаццю Іосіфа Гашкевіча – першага беларускага дыпламата, дзейнасць якога, яго спадчына, пераканаўча сведчаць аб даўняй прысутнасці Беларусі, яе слаўных сыноў і дачок на міжнароднай арэне. Сёння можна знайсці дастаткова інфармацыі пра знакамітых асоб. На жаль, памятныя знакі ў гонар гэтых людзей устанаўліваюцца значна радзей, чым у інтэрнэце з’яўляюцца артыкулы з апісаннем іх біяграфій. Добра б было ўшанаваць імя кожнага славутага земляка мемарыяльнай дошкай ці музейнай экспазіцыяй, помнікам ці бюстам. Гэта стала б сведчаннем нашай павагі да знакамітых землякоў, іх выдатных спраў», – з гэтымі словамі Юліі Зарубы і Тарэсы Бабіч цяжка не пагадзіцца.
Што тычыцца вынікаў конкурсу, то на гэты раз вышэйшую адзнаку – «пяцёрку» – атрымаў альхоўскі тандэм Бабіч-Заруба.
У Карыны Стаповіч, Аляксандры Працуты і Наталлі Блахіной – «чацвёркі»: дзяўчаты далі цікавыя і падрабязныя адказы, але «не далічыліся» некаторых скульптур Аляксандра Шомава, устаноўленых на Астравеччыне.
Адказы Вячаслава Саковіча і Марыі Васілёнак ацэнены ў 3 балы.
