Сэнс Задушак праз прызму ўласнага жыцця раскрываюць жыхары Астравеччыны
Адыходзяць людзі, адыходзяць вёскі – але памяць жывая. І за кожным канутым у лету хутарам ці засценкам, як і за пахіленым парослым імхом струхнелым драўляным крыжом на вясковых могілках, – не тое што асобная гісторыя, а цэлы Сусвет.
Жыхары Астравеччыны паспрабавалі раскрыць глыбінны і адначасова просты сэнс Задушак праз прызму асабістай гісторыі жыцця, сваіх каранёў і роднай старонкі.
Гіры
Менавіта гэтая вёска – калыска літоўскай культуры. Спакон веку, як кажуць мясцовыя жыхары, тут жылі літоўцы. Змянілася не адно пакаленне – але вяскоўцы змаглі захаваць свае мову, традыцыі і памяць пра карані.
У халодны і не па-восеньску сонечны дзень з мясцовай жыхаркай Галінай Штура сустракаюся на могілках – дарэчы, яны не тыповыя ні для Астравеччыны, ні для Беларусі: людзей тут хаваюць па два бакі ад дарогі. Воддаль хтосьці падграбаў лісце з месца пахавання блізкіх. Гуллівы вецер сваволіў і бесперастанку церабіў бярозавае галлё; жоўтыя лісткі, якія яшчэ не паспела скінуць мажная бяроза, быццам перашэптваліся, узгадваючы імёны ўсіх, хто знайшоў тут апошні прытулак…
Генуэфа Кармаза і Аліна Лукша
Мая суразмоўца – вясёлая адкрытая энергічная жанчына – ведае, хто і дзе з мясцовых пахаваны, і памятае іх гісторыі жыцця: Станіслаў Шакола – ветэран Вялікай Айчыннай вайны, старшыня калгаса Івана Кармаза, Юліце Кармаза (*), якая рабіла з цэменту скульптуры і надмагільныя помнікі і апошнія гады свайго жыцця казала, што раствор замешвае не вадой, а ўласнымі слязьмі…
– Каменная агароджа ля могільніка – падарунак Літвы, калі ў Рымдзюнах будаваўся цэнтр культуры, інфармацыі і адукацыі. Гэта было крыху больш за 20 гадоў. На могілках ёсць капліца пад тытулам Святой Сям’і, якая дзейнічае і сёння, – паказваючы ў бок невялікага драўлянага храма, расказвае Галіна Зянонаўна. – Мясцовыя старажылы ўжо і не ўзгадаюць, калі яна пабудаваная і хто яе фундатар. Вяскоўцы заўсёды апекаваліся капліцай, асабліва светлай памяці Ядвіга Андрэеўна Касовіч. Цяпер пра яе клапоцяцца Генуэфа Францаўна Кармаза, Аліна Сігізмундаўна Лукша. Дарэчы сказаць, яны вельмі добрыя спявачкі, выйшлі замуж у Гіры і вывучылі літоўскую мову. У капліцы ёсць абразы аўтарства нашай зямлячкі, таленавітай мастачкі Бірутэ Куцкайце. На вялікія святы і практычна кожную нядзелю ксёндз праводзіць імшу – на жаль, людзей на яе прыходзіць мала: моладзь выехала ў Літву, шмат хто ўжо ляжыць тут. Памінальныя службы таксама праходзяць у капліцы.
Да слова сказаць, калі пісала артыкул, у інтэрнэце натрапіла на кнігу на польскай мове «Касцёлы і кляштары рыма-каталіцкія былога ваяводства віленскага», выдадзеную ў Кракаве ў 2005 годзе. У 3-м томе даследчык Марцін Зглінскі сцвярджае, што капліцу з сасновага дрэва на гірскіх могілках пабудавалі ў 1828 годзе. (Заўв. А.Г.)
За 40 гадоў няўмольны час непазнавальна змяніў Гіры: шмат хат апусцела – але захавалася моцная сувязь ва ўраджэнцаў вёскі са сваімі каранямі.
– На вялікія святы з Вільнюса ў Гіры ішло 5-6 аўтобусаў некалькі разоў на дзень. На вялікі жаль, пэўны час з-за каронавіруса дзеці не маглі трапіць да бацькоў. Цяпер можна прыехаць у Беларусь, калі тата ці мама хворыя. Магілкі да пандэміі былі больш дагледжанымі. Але да Задушнага дня тут заўсёды парадак: мы не дзелім магілы на свае і чужыя – людцы жылі па-суседству не адзін год і ляжаць побач, – працягвае Галіна Зянонаўна. – За тыдзень-два да Дня памяці школьнікі і настаўнікі Рымдзюнскай школы з літоўскай мовай навучання навялі тут парадак.
Раней, калі было больш людзей, жыхары Гір праводзілі Дні памяці. Больш за 100 чалавек прыбіралі могілкі, падкошвалі траву, выразалі кустоўе, а тэхнікай дапамагаў мясцовы калгас. Потым чыталі вершы і ўзгадвалі памерлых блізкіх і вяскоўцаў.
Кямелішкі
Незагойныя раны на целе роднай зямлі – месцы масавай гібелі дзяцей, старых, маладых… Такой балючай і адначасова памятнай радзімкай з’яўляецца гранітны помнік загінулым падчас Вялікай Айчыннай вайны яўрэям. Ён устаноўлены на месцы масавага расстрэлу мірнага насельніцтва, тады мучаніцкі загінулі ні ў чым не павінныя людзі – па розных звестках ад 350 да 500 чалавек…
Памяць пра трагедыю кямелішкаўцы перадаюць з пакалення ў пакаленне – каб гэтая жудасная гісторыя ніколі не паўтарылася.
Казіміра Пляўго я заспела ў садзе, мужчына беражліва зрываў і клаў у вядзерца налітыя сокам гронкі каліны. Адсюль, калі стаяць тварам да хаты, віднеецца драўляны касцёл Нараджэння Маці Божай – калісьці непадалёк яго ў час вайны было яўрэйскае гета.
На просьбу расказаць пра сябе, продкаў і маленькую радзіму спачатку аджартоўваўся, а потым згадзіўся. Уладкаваліся мы на самаробнай лавачцы побач з вялікай, тоўстай у камлі яблыняй – маўклівай сведкай усіх падзей гэтай сям’і.
Казімір Пляўго
Пляўго пераехалі са Стрыпунаў у Кямелішкі больш за 30 гадоў назад – купілі тут хату. У гэтай вёсцы прайшла значная частка іх жыцця. Увесь час Казімір Мар’янавіч працаваў механізатарам ў саўгасе, нават, ордэн Працоўнай Славы мае. Алена Казіміраўна была брыгадзірам на стрыпунскай ферме.
Маладжавы, хоць і на пенсіі, з хітрынкамі ў вачах Казімір Мар’янавіч распачаў аповед. Слухаць яго смачную беларускую мову – адно задавальненне.
– У бацькоў нас было пяцёра – з усіх застаўся я адзін: пазміралі хто ад раку, хто ад іншай хваробы. Бацькі пахаваныя на могілках у Кямелішках. Да Задушак, рочніц і час ад часу пастаянна падчышчаем і прыбіраем могілкі. Цяпер і кветак штучных, і свечак багаты выбар. А ў маім дзяцінстве насілі жывыя букецікі з апошніх восеньскіх красак, – узгадвае Казімір Мар’янавіч. – Бабулю па маці звалі Канстанцыя, а па бацьку не памятаю. Раней і ў Стрыпунах могілкі былі, казалі бацькі, цяпер там летам збожжа каласіцца. А колькі вёсак на маёй памяці знікла ці памірае. У Апушынах было 44 двары, а цяпер толькі 2 хаты: у адной жыве Уладзіслаў Юргелянец, у другой – Букялёвая з унукам. У Прэнах, беларускіх, не літоўскіх, што за рэчкай, – было 16 хат – цяпер пуста. Паядуняў увогуле няма, Малінова і Масцішча таксама. (Мужчына прыпыняецца.)
– На змену нам прыйдуць новыя пакаленні. Людзі жывуць і паміраюць – гэта закон прыроды. Як нашы бацькі і іх бацькі, трэба з Богам дружыць і людзьмі, – проста, але вельмі жыццёва завяршыў аповед Казімір Пляўго.
Чыжоўшчызна
Невялікая вёсачка, на першы погляд нічым не адметная, такая ж, як і дзясяткі іншых населеных пунктаў Астравеччыны. На жаль, і яна вымірае…
Са старастай гэтай вёскі Таццянай Русецкай мы сустрэліся ў яе ўтульным доме. Муж Аляксандр глядзеў тэлевізар, да яго лашчылася, нібыта шукаючы апекі, трохколернае кацянё, якое вяскоўцы здавён называюць рыскай. А найстарэйшая жыхарка Чыжоўшчызны Тарэса Кайрыс чакала, калі ёй Казіміраўна зробіць укол.
Таццяна Русецкая з мужам Аляксандрам
– Гэта мужава хата, тут нарадзіліся яго бацькі, ён, нашы дзеці, – расказвае Таццяна Русецкая. – Сама я з Дравянік. У бацькоў нас было шасцёра: чатыры дзяўчынкі і два браты. Вывучылася на повара ў Ашмянскім тэхнікуме – так і працую па прафесіі. Вельмі люблю гатаваць. З мужам нас пазнаёміла яго сястра Ірына. Жывём душа ў душу ў Чыжоўшчызне 20 гадоў. Кожную нядзелю едзем у Варняны ў касцёл. З Сашам ужо навялі парадак на могілках яго бацькоў, майго таты, дзядуляў і бабуляў.
– Дваццаць гадоў назад у нашай вёсцы было 29 жылых двароў, – працягвае жанчына. – Цяпер ўдвая менш. З маладзейшых – Радуты, Света Свіла, Вася Філіпчык, астатнія больш паважанага ўзросту. Наша суседачка Тарэса Іванаўна – найстарэйшая ў Чыжоўшчызне.
– Я і Часлава Тамашэвіч, – да размовы далучаецца Тарэса Кайрыс. – Нарадзілася тут, жыву і паміраць, відаць, тут буду. Усё жыццё працавала паштальёнкай: з 1962-га да 1999 года. Газеты і лісты па навакольных вёсках развозіла на ровары, потым – на кані. У нас і школа была, будынак у канцы вёскі стаіць, а пакуль яго не пабудавалі, дзеці займаліся ў хаце Мечыслава Юркойця. І могілкі за вёскай ёсць. Крыж там пры мне ставілі, калі ў Варняны напачатку 90-х прыслалі ксяндзочка Пікулу. Памятаю, што на нашых могілках хавалі ў асноўным дзетак, старэйшых везлі ў Варняны, пазней сталі ўсіх, і мае бацькі, муж там ляжаць. З Іванам пражылі 54 гады. Усякае здаралася, але заўсёды былі разам. Спрадвеку – гэта пайшло ад бацькоў, дзядоў і прадзедаў – калі ўжо шлюб узялі, клятву далі, то трымайцеся адзін аднаго да смерці, жывіце па Божых запаведзях.
Тарэса Кайрыс
Па ўспамінах Галіны Штура, гадоў 40 назад у Гірах жыло каля 200 чалавек (цяпер – каля 65-ці). У васьмігадовай школе вучылася пад 80-ці дзяцей. Быў свой клуб, а ў аматарскім фальклорным аб’яднанні «Жыльвіціс» удзельнічала шмат людзей. Светлай памяці сёстры Генуэфа Лукша і Ядвіга Касевіч ведалі больш за 300 літоўскіх песень. – У культуры я працую 37 гадоў. Мы аб’едзілі ўсю краіну, прадстаўляючы літоўцаў Беларусі. Памятаю, як на грузавой машыне напачатку 70-х Станіслаў Аўгуль павёз нас ажно ў Гродна: пасцялілі салому, паставілі лаўкі – прамой дарогі да абласнога цэнтра не было – так некалькі гадзін ехалі, – з усмешкай узгадвае жанчына. – Усе былі дружныя, кампанейскія, гарэлі сваёй справай – на нязручнасці не звярталі ўвагі. Галоўнае – паказаць унікальную народную культуру. Пад маім крылом «Жыльвіціс» быў 33 гады, цяпер ім кіруе Наталля Аляксандраўна Бялячыц.
На развітанне цікаўлюся ў Галіны Зянонаўны, каго яна ўспамінае ў памінальныя святыя дні.
– На Задушкі ўзгадваю і малюся за родных, абавязкова ўспамінаю Леаніда Несцюка, ён быў народным ксяндзом: да кожнага падыдзе, загаворыць – моцна яго любілі, – расказвае жанчына. – Бацькі і брат пахаваны ў Рымдзюнах. Мама была беларускай, а тата – літоўцам. Абодва даілі кароў на ферме – яна тады драўляная была. Мама прыгожа вязала, за суткі рабіла світар. А тата мог падмяніць яе на кухні і прыгатаваць нам бліны, абодва касілі, сенавалі, нарыхтоўвалі дровы…
У 1957 годзе, каб зарабіць грошы на будаўніцтва дома, яны паехалі ажно ў Карэлію на лесапавал, вялізныя дрэвы пілавалі двухручкай, ледзь не загінулі. Але вярнуліся на Астравеччыну і ажыццявілі сваю мару. Мама расказвала, што з імі працавала незвычайнай прыгажосці жанчына з доўгай тоўстай касой – у яе гонар мяне Галінай і назвалі. А імя брата вызначыў яго дзень нараджэння: Уладзімір з’явіўся на свет 22 красавіка, – узгадвае Галіна Штура. – Бацькі былі вельмі дружнымі. Заўсёды казалі, што з любым стрэчным трэба заставацца чалавекам, дапамагаць іншым і любіць сваю зямлю. Гэты наказ я перадала сваім дзецям.
Подписывайтесь на «Островецкую правду» в телеграм по короткой ссылке https://t.me/ostrovetsby.
И присоединяйтесь к нашему сообществу в viber https://vk.cc/c3yHGs – будьте всегда в курсе свежих новостей из жизни Островца и Островецкого района.
Подписывайтесь на телеграм-канал «Гродно Медиа Group» по короткой ссылке t.me/GrodnoMediaGroup.
Телеграм-канал «Гродно Медиа Group» – это ежедневные новости районов Гродненской области и города Гродно.
![ТВой Островец - ТВОИ НОВОСТИ [Выпуск 595]](https://s3-minsk.becloud.by/upload-2e55aa12f76e1407437b032dfd606540/resize_cache/156458/2db0103e8ee1f8263dcb96cafe7f0f77/iblock/05b/05b1bd1a201201b0fddd07a1c2cd1bfd/v_595.jpg "ТВой Островец - ТВОИ НОВОСТИ [Выпуск 595]")
