Дзясяты этап конкурсу “Сваё, астравецкае”: чым знакаміта возера Бык
13:00 / 31.07.2026
І яна, як, да слова, і ўсе астатнія канкурсанты – няправільных адказаў на гэты раз не было – мае рацыю.
…Узгадваецца асабістае знаёмства з гэтым нерэальна прыгожым і містычна-таямнічым возерам. Напрыканцы 90-х падчас чарговай кампаніі па прыцягненні гараджан да ўсеагульнай барацьбы за ўраджай супрацоўнікаў рэдакцыі адправілі палоць буракі. Дзень быў спякотны, пасевы зарослыя, гачкі тупыя, глеба камяністая… Словам, замарыліся мы за дзень да самага нельга. І наш тагачасны вадзіцель Віктар Куркуль прапанаваў паехаць на возера Бык, каб змыць пыл і стому.
Памятаю, як уразіла тады возера. Правільнай авальнай формы, нібы вока бога; з густымі пухнатымі вейкамі-лясамі паабапал; ціхае, спакойнае – але ў спакоі тым адчувалася стоеная магутнасць і таямнічасць. Аблокі паволі плылі па яго цёмнай роўнядзі сінхронна з бяздонным блакітам неба… Да галавакружэння, да страты прытомнасці заварожваючая прыгажосць! Міжволі паверыш у містычныя легенды, звязаныя з паходжаннем гэтага возера, да слова, аднаго з найглыбейшых у Беларусі. Зрэшты, многія канкурсанты сцвярджаюць, што глыбіня яго невядомая, бы яе немагчыма вымераць з-за тоўстага слою ілу. Найменшая з зафіксаваных – 3 метры, найбольшая – 8, але не канчатковая.
І легенда аб паходжанні возера Бык, якая прыведзена ў конкурсным заданні, – не адзіная. У адказах нашых пастаянных удзельнікаў: тандэму Бабіч-Заруба, Карыны Стаповіч, Аляксандры Працуты, навічка Алены Шымковіч, Марыі Васілёнак – узгадваюцца і іншыя са спасылкай на даследаванне нашага земляка, кандыдата гістарычных навук, загадчыка сектара захавання фальклорнай спадчыны Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі Юрыя Внуковіча. Ён запісаў мноства паданняў ад старэйшых людзей навакольных вёсак пра ўтварэнне возера.
Да прыкладу, адзін з жыхароў Мацюлішак расказаў, што чалавек апрацоўваў глебу на быках, а яны не слухаліся. Мужчына голасна заругаўся на іх, крыкнуўшы: «Каб вы праваліліся!» – так і сталася.
Існуе яшчэ адна легенда пра паходжанне і назву возера. Да яго на вадапой прывялі быка (вала), а ён стаў на ілістае дно – і бясследна знік пад вадой. Тушу праз некалькі дзён знайшлі ў возеры Качканай, якое знаходзіцца на тэрыторыі Літвы.
Самае дзіўнае, што легенды гэтыя – не байкі. Навукоўцы даказалі, што возера Бык звязана падземнымі воднымі шляхамі з літоўскім возерам Качканай і Слабодкаўскім, што на Астравеччыне. На паверхні гэтыя азёры не злучаны ні рэчкамі, ні ручаінамі, тым не менш, рыбу, якую кальцавалі ў возеры Бык, вылаўлівалі ў літоўскім возеры, а пазначаны ў Літве вугор знаходзіўся ў возеры Бык, а затым – у Слабодкаўскім. Такія вось нязведаныя падземныя шляхі гасподнія!
Юрый Внуковіч запісаў і іншыя паданні. Мясцовыя жыхары лічаць, што трэба ісці на возера Бык у першы дзень Вялікадня да ўсходу сонца, каб пачуць рыканне валоў. Па іншай версіі, тыя, хто не меў магчымасці наведаць касцёл у гэтае вялікае свята, ішлі да возера, з нетраў якога чулася «Вясёлы нам дзень настаў…» А Марыя Васілёнак прывяла ўспаміны Тарэсы Кляўды, якая ў 70-я гады мінулага стагоддзя разам з аднакласнікамі, класным кіраўніком і дырэктарам школы хадзіла ў паход на гэтае возера і расказвала, як яны лавілі там рыбу, пераплывалі Быка ўздоўж і ўпоперак на самаробных плытах, а хлопцы выцягвалі з-пад каранёў прыбярэжных дрэў ракаў. Апроч гэтага, Тарэса Леанардаўна ўзгадала, што, па словах мясцовых жыхароў, калі ў зімовы дзень (на жаль, яна не запомніла, у які) прыціснуцца вухам да лёду, то можна пачуць роў быка.
Унікальнасць возера Бык – не толькі ў апетым у легендах яго паходжанні ды ў назве. Яно з’яўляецца ядром аднайменнага раённага ландшафтнага заказніка «Возера Бык», утворанага ў 2005 годзе з мэтай захавання ўнікальнага прыроднага комплексу. Ён знаходзіцца на тэрыторыі Гудагайскага сельскага Савета і Катлоўскага лясніцтва, прыкладна 1,9 км ад хутара Камароўшчызна, у 14 кіламетрах на паўночны захад ад раённага цэнтра, практычна на мяжы з Літвой. Плошча заказніка складае каля 120 гектараў. Гэта адносна невялікая, але вельмі маляўнічая тэрыторыя, якая ўключае само возера і прылеглыя да яго лясістыя грады. І хоць заказнік мае мясцовае значэнне, яго прырода заслугоўвае самай пільнай увагі.
Возера Бык славіцца сваім рыбным багаццем: тут водзяцца акунь, шчупак, плотка, лінь, лешч і іншыя віды рыб.
А галоўны батанічны скарб заказніка хаваецца не ў глыбіні вод, а на ўзбярэжжы. Тут можна знайсці 9 відаў дзікарослых раслін, занесеных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь, у тым ліку меч-траву звычайную: у краіне дакладна вядома толькі чатыры мясціны, дзе яна расце, на Гродзеншчыне заказнік «Возера Бык» – адзінае падобнае.
Тым не менш, Алена Шымковіч праілюстравала свой падрабязны і маляўнічы адказ фотаздымкамі, зробленымі ў час, калі вучні Гудагайскай школы хадзілі на возера Бык пад кіраўніцтвам Уладзіміра Клусевіча – па словах Алены, летам 2016 года і ёй пашчасціла пабываць у гэтай цікавай вандроўцы па родным краі. Аляксандра Працута расказала аб даследаваннях на возеры Бык школьнага лясніцтва Варнянскай СШ.
В день Светлый, когда звонят колокола,
Мужик на поляну погнал быка со двора,
Решил он нарушить господний завет
И в поле оставил свой грешный он след.
Земля содрогнулась, разверзлась в тот миг,
Навек под водою исчез он и бык.
И гладью зеркальной, пугающей сов,
Озеро стало средь древних лесов.
