Сваё, астравецкае”: аўтар ілюстрацый да “Міколкі-паравоза” і іншых выданняў наш зямляк Віктар Александровіч
14:00 / 17.04.2026
Асоба нашага земляка, таленавітага мастака, графіка, стваральніка ілюстрацый да шматлікіх выданняў твораў класікаў беларускай літаратуры Віктара Александровіча ў пэўнай ступені стала для мяне адкрыццём.
Віктар Александровіч
Затое нашы ўдзельнікі з уласцівымі ім скрупулёзнасцю, увагай да дэталяў, даследчым і мастацкім падыходам амаль не пакінулі белых плям у творчай біяграфіі гэтага таленавітага і непаўторнага творцы. Амаль усе канкурсанты даслалі ў рэдакцыю правільныя адказы. Больш таго, суправадзілі іх унікальнымі архіўнымі фотаздымкамі, успамінамі калег і блізкіх жывапісца і ўласным аналізам яго творчасці. Асаблівую ўдзячнасць адрасуем Аляксандры Працуце, Марыі Васілёнак і Карыне Стаповіч. Вашы допісы з «асабістай прысутнасцю» і дастаткова глыбокімі развагамі дарагога каштуюць! Прыемна, што апошняй удзельніцы дапамагае разабрацца ў «сваім, астравецкім» гадавалы сынок.
Сёлета Віктару Францавічу споўнілася б 75 гадоў і мінула чвэрць стагоддзя, як яго не стала. На жаль, лёс адвёў яму на гэтым свеце толькі 59 гадоў. Безумоўна, мастак зрабіў вельмі шмат, але мог яшчэ больш… Думаецца, што памяць пра чалавека, які пакінуў такі значны мастацкі след у сучасным кнігадрукаванні ўшануецца не толькі ў вузкіх сталічных колах, але і на Радзіме.
На жаль, ужо немагчыма высветліць, перадаліся здольнасці да малявання хлопчыку па генах ці яго, як кажуць, Бог пацалаваў у макаўку.
Віктар Александровіч нарадзіўся 28 жніўня 1951 года ў звычайнай сялянскай сям’і ў вёсцы Слабодцы Гудагайскага сельсавета.
Не захаваліся звесткі пра дзяцінства графіка, але ў рэдакцыю трапілі архіўныя здымкі таго перыяду дзякуючы Марыі Васілёнак. Яна паведаміла, што на Астравеччыне жывуць яго нашчадкі. Былы бібліятэкар у Слабодцы, пляменніцца мастака Галіна Замара падзялілася з нашай канкурсанткай некаторымі матэрыяламі з хатняга архіва.
На адным маленькі Віця з бацькамі… На другім ён ужо малады прыгажун у форме – асабліва чапляе загадкавы позірк амаль дарослага чалавека, перад якім наперадзе ўсё жыццё… А паміж імі былі вучоба ў Астравецкай сярэдняй школе, год работы ў мясцовым аўтапарку №4.
Напачатку 70-х гадоў Віктар Александровіч паступіў у Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут (цяпер гэта акадэмія мастацтваў). Менавіта тут жыццё зводзіць нашага земляка з народным мастаком Беларусі Васілём Шаранговічам – ён становіцца яго вучнем. Карына Стаповіч падкрэслівае, што абодва майстры ілюстравалі творы адных і тых жа аўтараў – Янкі Купалы, Якуба Коласа, Адама Міцкевіча.
Пасля заканчэння інстытута ў 1975 годзе Віктар Францавіч застаўся выкладаць на кафедры графікі, якую ў той час узначальваў яго настаўнік. Разам яны працавалі 6 гадоў, выхоўваючы новае пакаленне мастакоў. Шаранговіч лічыў Александровіча адным з самых таленавітых і здольных сваіх вучняў, які, дзякуючы ўласнаму стылю, дадаў у кніжную графіку больш тонкай лірычнасці і каляровых спалучэнняў. Неаспрэчным доказам гэтай думкі з’яўляецца і тое, што на выставе Васіля Пятровіча «Асоба. Мастак. Настаўнік» з нагоды 85-годдзя, якая пазалетась адбылася ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі, былі прадстаўлены і творы Віктара Александровіча, як прыклад і сімвал сувязі пакаленняў творцаў і ўплыву настаўніка на вучня.
Віктар Александровіч у пэўнай ступені быў універсальным мастаком. Хоць і пачынаў са станкавай графікі, пазней перайшоў на кніжную. Ён віртуозна валодаў літаграфіяй, а таксама выкарыстоўваў складаныя спалучэнні матэрыялаў – гуаш, пастэль, акварэль, тэмперу – для стварэння кніжных ілюстрацый.
Ён неаднаразовы пераможца і лаўрэат шматлікіх творчых спаборніцтваў розных узроўняў. Тут варта прыгадаць Дыплом І ступені на рэспубліканскім конкурсе «Мастацтва кнігі» за афармленне трылогіі Барыса Сачанкі «Вялікі лес» («Верасы, «Гнілое балота, «Маці»). За ілюстрацыю кнігі Міхася Лынькова «Міколка-паравоз» нашага земляка адзначылі за лепшае афармленне дзіцячай літаратуры.
За гэтыя і іншыя дасягненні Віктара Францавіча ў 1987 годзе прынялі ў Саюз мастакоў БССР, што неаспрэчна сведчыла пра прафесійнае прызнанне. Блізкія людзі ўзгадвалі, што ён вельмі сціпла адносіўся да ўзнагарод, галоўным і самым значным лічыў трымаць кнігу са сваімі малюнкамі, якая нядаўна выйшла з друку.
Працяглы час наш зямляк працаваў у дзяржаўным выдавецтве «Юнацтва». Ён праілюстраваў больш за 70 выданняў, сярод якіх – «Белая знічка» Алеся Савіцкага (1983), «Станаўленне» Генрыха Далідовіча (1984), «Алімпіяда» Івана Пташнікава (1984), «Кепска будзе» Францішка Багушэвіча (1985), «Сымон-музыка» Якуба Коласа (1986), «Чайкі на хвалях» Івана Чыгрынава (1986), «Подых навальніцы» і «Людзі на балоце» Івана Мележа (1991), «Завеі і снежань (1995), зборнік беларускіх народных казак «Не сілай, а розумам» (1997) і многія іншыя.
Аляксандра Працута ў сваім допісе згадвае, што калегі Віктара Францавіча казалі: ён «вышываў на паперы». Таксама яны прыгадвалі, што мастак (напэўна, як і любы творчы чалавек) быў вельмі патрабавальным да сябе. Аднойчы ён цалкам знішчыў амаль гатовую серыю графічных аркушаў з-за таго, што «яна была недастаткова жывой».
Таксама захаваліся сведчанні, што многія аднавяскоўцы мастака сталі прататыпамі класічных герояў кніг Коласа і Лынькова. Як лічыць Карына Стаповіч, менавіта з дзяцінства ў Віктара Францавіча сфарміравалася любоў да роднай зямлі і народных матываў, якія пазней праявіліся ў графіцы.
Адзіная прыжыццёвая персанальная выстава работ Віктара Францавіча на радзіме адбылася ў 1999 годзе ў Астраўцы ў раённай бібліятэцы. Яна стала своеасаблівай справаздачай перад землякамі. У аснове вернісажа – графічныя аркушы, акварэлі, некаторыя работы да паэмы «Сымон-музыка». Дарэчы, да гэтага часу ў бібліятэцы захоўваюцца арыгіналы ілюстрацый да «Міколкі-паравоза» і «Курачкі-рабы», якія трапілі сюды са Слабодкаўскай бібліятэкі.
Мяркуюць, што мастак планаваў стварыць вялікі грунтоўны цыкл работ, прысвечаных роднай старонцы, але, на жаль, гэтай задуме так і не было наканавана ўвасобіцца ў жыццё.
Віктар Францавіч памёр 20 чэрвеня 2001 года. Пахаваны на Міншчыне.
Арыгіналы яго твораў знаходзяцца ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь, у фондзе Беларускага саюза мастакоў, у Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры, у прыватных калекцыях. Марыя Васілёнак вельмі хораша напісала пра некалькі карцін нашага земляка, падмацаваўшы словы фотаздымкам, дзе мастак у росквіце сіл пазіруе на фоне сваіх «Каранёў».
Перш чым перайсці да вынікаў, вернемся да трэцяга этапу, дзе ўзгадваліся тры дні нараджэння Альхоўскай СШ.
Нагадаю, што на нашым сайце загаловак да гэтага задання гучаў наступным чынам: як звязаны Астравецкі раён і «Міколка-паравоз». Зразумела, што «зашыфроўвалі» мы Віктара Александровіча. А дзякуючы Аляксандры Працуце на свет выявілася яшчэ адна нітачка, якая вяртае нас да папярэдняга задання.
Аказваецца, Міхася Лынькова і Альхоўскую СШ звязвала цёплае і шчырае сяброўства на працягу паўтара дзясятка гадоў. У школьным музеі захоўваюцца фотаздымак пісьменніка з подпісам на звароце, яго кніга з аўтографам, ліст і іншыя артэфакты.
Такім чынам, найбольшую колькасць балаў – 6 (плюс адзін дадатковы за звесткі пра Лынькова і Альхоўскую СШ) – атрымлівае Аляксандра Працута, па 5 залічваем Карыне Стаповіч і Марыі Васілёнак, па 3 – Ірыне Пунько, Наталлі Блахіной, па 2 – Марыі Янчэўскай і тандэму Тарэсы Бабіч і Юліі Зарубы. На жаль, з-за памылковага адказу без адзнак застаецца наш пастаянны ўдзельнік Вячаслаў Саковіч.
Фота і ілюстрацыі даслалі ўдзельнікі.
