Сохраним в островецких реках балтийского лосося!

Нядаўна на тэрыторыі Астравеччыны адбыўся анансіраваны ў нашай газеце семінар “Захавальнікі жывых рэк: удзел грамадскасці ў захаванні дзікага балтыйскага ласося ў Беларусі і Літве”.

Высакароднае пачынанне па выратаванні беларускіх ласосяў атрымала развіццё. У апошнія дні лета рухомыя гэтай светлай ідэяй і падбадзёрваемыя ласкавым сонцам энтузіясты сабраліся ў Астравецкім раёне , каб абследаваць стан рэк і ручаёў, прыдатных для нерасту ласосевых рыб. А заадно ўстанавіць інфармацыйныя аншлагі, якія заклікаюць беларусаў беражліва ставіцца да свайго прыроднаму скарбу. Таму што яшчэ нейкіх 10 гадоў таму пра існаванне ў Беларусі кумжы і сёмгі, інакш кажучы, ласося атлантычнага (балтыйскага), ніхто і не падазраваў. Чырвоная рыба пасля таго, як праход да нас ёй адрэзала будаўніцтва гідраэлектрастанцый на Нёмане ў Літве і на Заходняй Дзвіне ў Латвіі, лічылася канчаткова страчанай для нас. І раптам такое дзіўнае дзіва: некалькім дзясяткам асобін удаецца заходзіць на нераст ў прытокі Віліі, якая ўпадае ў Нёман ніжэй плаціны ГЭС. Зберагчы кожную рыбіну і прыцягнуць да яе аховы мясцовых жыхароў – менавіта з такім пасылам пачаў працаваць у мінулым годзе сумесны праект ГА “Ахова птушак Бацькаўшчыны” і MadPro “Захавальнікі жывых рэк: удзел грамадскасці ў захаванні дзікага балтыйскага ласося ў Беларусі і Літве”.
Галоўная мэта праекта – стварэнне сеткі захавальнікаў , г.зн. людзей, якія на добраахвотнай аснове і цалкам бескарысна змогуць дапамагаць у абароне нерасцільняў ласосевых. Таму што ні для каго не сакрэт, што браканьерства неміласэрна знішчае папуляцыю рыб. І кожны вылаўлены ласось аднойчы можа стаць апошнім. З напамінам аб гэтым у ключавых кропках Астравецкага раёна былі ўстаноўлены 18 інфармацыйных аншлагаў. Новенькія «бігборды» з’явіліся пры некаторых лясніцтвах, уздоўж рэк Вілія, Страча, Ашмянка, Лоша і іншых прытокаў, у вёсках Гервяты, Рымдзюны, Альхоўка, Міхалішкі, Варона, Быстрыца, Газа, Варняны, Трокенікі, Малыя Свіраны, а таксама ў Астраўцы. Непасрэднай устаноўкай аншлагаў займаліся ўсе ўдзельнікі семінара – людзі, неабыякавыя да лёсу рыб-“чырвонакніжніц”, большасць з якіх – жыхары Астравеччыны.
Кожны год у перыяд нерасту ля Віліі і яе прытокаў збіраюцца валанцёрскія дружыны для аховы нерасцільняў ад браканьераў. Як прызнаюцца іхтыёлагі, іх патруляванне прынесла свой плён: у апошнія гады ў ручаях ўдалося зафіксаваць каля 70 гнёздаў кумжа. Сёння Астравеччына – адзіны рэгіён, у шасці рачулак якога і Віліі, на дне якой была знойдзена нерасцільня сёмгі, сустракаецца чырвоная рыба. А гіпатэтычна вобласць яе заходу можа быць значна больш шырокай, лічыць загадчык лабараторыі іхтыялогіі Навукова-практычнага цэнтра біярэсурсаў Нацыянальнай акадэміі навук Віктар Рызеўскі. Паводле яго слоў, шмат дробных, яшчэ не вывучаных прытокаў ўпадае ў раку да Вілейскага вадасховішча. Ёсць факты вылаву сёмгі і на Нарачанскіх азёрах. Вілія мае мноства дробных хуткаплынных і прахалодных прытокаў з чыстай, узбагачанай кіслародам вадой і жвірава-галечным дном – як раз такіх, якія патрэбныя для нерасту кумжы і сёмзе.
Другой пасля браканьераў напасцю, з якой з года ў год змагаюцца актывісты, з’яўляюцца бабровыя плаціны. Не паспелі расчысціць ад іх рэчышча Тартака,стварыўшы гэтым самым праход для рыбы, як выраслі новыя завалы. Валанцёры прайшлі па чатырох асноўных вадатоках, дзе нерастуюць ласосі, з тым, каб выявіць жылыя і і пакінутыя хаткі бабра. “Хоць на самой справе канфлікт інтарэсаў гэтага грызуна і ласося шмат у чым «прыцягнуты» за вушы, – лічыць Рыгор Янута, супрацоўнік НПЦ па біярэсурсах, які прысвяціў вывучэнню бабра сваю навуковую працу. –Таму што бабёр жыве на тэрыторыі Беларусі дастаткова даўно, і мог жа ён увесь гэты час нармальна суіснаваць з кумжой і сёмгай!”
Галоўную прычыну знікнення чырвонай рыбы, на яго думку, варта шукаць у будаўніцтве Каўнаскай ГЭС. А што тычыцца бабра, дык вучоны наогул прывёў некалькі аргументаў на карысць бабровых “хатак”. Так, плаціна змяняе плынь ракі, і тэрыторыя падтапляецца, што адразу павялічвае яе кармавую ёмістасць. “Некаторыя амерыканскія калегі ў сваіх працах сцвярджаюць, што стронга, знаходзячыся на бабровай запрудзе, мае значна большую масу цела, чым стронга з пратокаў”, – сказаў Рыгор Янута.
“Большасць патэнцыйна прыдатных для ласосяў рэк праходзяць па антрапагенным ландшафце. І верхняя частка пратоку часта забруджана сцёкамі з палёў, іншымі арганічнымі забруджвальнікамі. Плаціны ў гэтым выпадку выступаюць фільтрамі, чысцячы ваду”, – называе другі аргумент вучоны.
“Але ёсць адно “але”. З бабровага сажалкі ў вадаток вада паступае на 5-8 градусаў цяплей. З-за гэтага яна становіцца непрыдатнай для пражывання кумжы і сёмгі “, – вырашае быць праўдзівым да канца Рыгор.
Ёсць і яшчэ адзін неадназначны момант. З аднаго боку, у вадзе бабровай затокі недастаткова кіслароду для ласосяў. А з другога – зрываючыся з метровай вышыні паток паспявае не толькі ім узбагаціцца, але і перавысіць першапачатковыя канцэнтрацыі. “Бобр будуе плаціны для таго, каб павялічыць доступ да кармавых угоддзяў, пашырыць сваё патэнцыйнае асяроддзе пражывання, – працягвае свой аповяд Рыгор. – Робіць ён іх восенню. Увесну ж, пасля паводак, толькі абнаўляе і нарошчвае вышыню, калі трэба. Паколькі Вілія - ??рака каньённага тыпу, яна мае вельмі бедную кармавую базу восенню і зімой. У цэнтральным цячэнні на дваццаці кіламетрах вадатоку вы сустрэнеце толькі адно-два паселішчы бабра. Таму што звер шукае месцы больш спрыяльныя ў кармавым сэнсе і заходзіць у ручаі, якія ўпадаюць у Вілію і зарастаюць вербалозамі і дробналістых лесам, – тлумачыць ён прыхільнасці звера. – У басейне Віліі бабёр сілкуецца ядлоўцам, хвояй і елкай, чаго не сустрэнеш на іншых вадацёках”.
Лічыцца, што ласось ў стане пераадолець перашкоду у 0,5 метра. А бабровыя плаціны дасягаюць часам 1 м у вышыню. Такія завалы рыба наўрад ці пройдзе. Так што дапамога валанцёраў кумжы і сёмзе па разборцы бабровых плацін – будзе цалкам дарэчы.
І наогул падчас семінара ўдзельнікі змаглі сустрэцца з экспертамі і супрацоўнікамі АПБ, даведацца новае пра ласосей, паглядзець відэафильм пра іх нераст.

---------------------------
Вольга ЛУКШЫЦ,
каардынатар праекта.