На карце Астравеччыны: вёска Пятрашышкі
Гістарычная даведка
У 16 стагоддзі – сяло ў Трашчанскай воласці Быстрыцкага староства Вялікага Княства Літоўскага. У 1568 годзе – уласнасць Бутрымовічаў у Віленскім ваяводстве. У 1782 годзе – у складзе маёнтка Трашчаны ва ўладанні графа Цыпрыяна Бжастоўскага. У 1783 годзе – уласнасць земскага суддзі Мінскага ваяводства Феліцыяна Прушынскага ў Ашмянскім павеце Віленскага ваяводства.
Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай у 1795 годзе – у складзе Расійскай імперыі.
У 19-м стагоддзі вёска ў складзе казённага маёнтка Будраны ў Свянцянскім павеце Віленскай губерніі.
Паводле рэвізіі 1857 года ў вёсцы 36 сялянскіх душ. Уваходзіла ў Аляксандраўскую акругу і адносілася да Будранскай сельскай грамады. 1899 год – 7 двароў, 59 католікаў. У 1903 годзе – засценак, 117 жыхароў. 1909 год – 9 двароў, 144 жыхары.
З верасня 1915 да снежня 1918 года вёска была акупіравана войскамі кайзераўскай Германіі, з красавіка 1919 года да кастрычніка 1920 года – войскамі Польшчы.
У 1938 годзе – у Жукойненскай гміне Свянцянскага павета Віленскага ваяводства: 24 двары, 109 жыхароў.
З лістапада 1939 года – у складзе БССР. З 12.10.1940 года – у Клюшчанскім сельсавеце Свірскага раёна Вілейскай вобласці.
У гады Вялікай Айчыннай вайны была акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі.
З 20.09.1944 года – у Маладзечанскай вобласці, а з 03.04.1959 года – у Астравецкім раёне. З 20.01.1962 года – у Гродзенскай вобласці.
У 1959 годзе ў Пятрашышках 72 жыхары, у 1970-м – 59, 2004-м – 33. У 2014 годзе – 11 гаспадарак, 25 жыхароў.
Захавальнік мясцовай гісторыі
Мы прывыклі, што памяць пра сівую даўніну захоўваюць найперш старажылы. А вось пра гісторыю вёскі Пятрашышкі мне распавёў малады эрудыраваны мужчына Эдуард Балюцкіс. Ён нарадзіўся і вырас у Пятрашышках і ўсім сэрцам любіць сваю маленькую радзіму: вёску, прыроду і людзей.
Шмат разоў, пачынаючы з «Купалаўскіх вакацый», яго запрашалі экскурсаводам у розныя тэлевізійныя праекты: «Тэрра інкогніта», «Беларусь – краіна азёраў», «Спадчына», каб паказаць і расказаць пра адметную прыроду і славутыя мясціны Спондаўшчыны. Даследуе архівы: гісторыю сваіх продкаў «раскапаў» да сёмага калена.
Эдуард Балюцкіс сцвярджае, што, згодна з архіўнымі дакументамі, першым пасяленцам у Пятрашышках быў панцырны баярын Стэльмах Валуевіч.
Да ведама: панцырныя баяры – гэта прамежкавы слой паміж шляхтай і сялянамі. Ім давалі зямлю, вызвалялі ад падаткаў за нясенне абавязковай воінскай службы, у цяжкаўзброенай конніцы (у панцыры) яны з сынамі і сваімі людзьмі пры першай патрэбе павінны былі выступіць на абарону.
Ад Стэльмаха пайшлі ўсе Валуевічы ў акрузе. Гэта пацвярджаецца і звесткамі з касцёльнай кнігі за 1875 год: у той час у Пятрашышках было 14 гаспадарак і ўсе Валуевічы, акрамя аднаго Юхны – прымака.
Вайна і яе ахвяры
У Пятрашышках людзі жылі дружна. Аб гэтым сведчыць і той факт, што ў час вайны яны ўсёй вёскай хавалі ад немцаў яўрэя: па чарзе, як пастуха, кармілі па тыдню. Але ён вырашыў перабрацца ў Пабрадзе. Яго знайшлі забітым праз некаторы час у кустах паміж Будранамі і Баранямі.Многа ў вайну здаралася неразгаданых гісторый.
У лесе былі сенажаці, якія так і зваліся – Пятрашышскія. Савецкія войскі ўжо вызвалілі Беларусь, фронт адкаціўся далей. Вяскоўцы паехалі касіць свае надзелы і ўбачылі на сенажацях немца ў форме і з карабінам, які хадзіў па перыметры. Ці яго пакінулі штосьці вартаваць ды забыліся зняць з паста, ці з галавой у чалавека нешта сталася – невядома. Жанчыны баяліся ісці сенаваць, а мужчыны спрабавалі яго разгаварыць, ды зразумелі толькі адно слова «шпацыр». Праз некаторы час знайшлі яго, задушанага, пад соснамі.
Падобная гісторыя здарылася і з рускім салдатам Косцем, якога часта сустракалі ў лесе і добра ведалі. Ці ён адстаў ад сваіх, ці меў якое сакрэтнае заданне – невядома. Яго таксама знайшлі нежывога і пахавалі ў лесе на Козім хрыбце.
Адметнасці
У Пятрашышак ёсць свае адметнасці. Перш за ўсё кідаецца ў вочы, што па адным баку вясковай вуліцы хаты стаяць на гары, а на другім – у нізіне. А пасярод вёскі – балота, якое называюць Вольхі.Як і амаль ва ўсіх даваенных вёсках, стрэхі ў Пятрашышках былі саламяныя. У 1957 годзе здарыўся пажар з-за невядомай да гэтай пары прычыны. Выгарала амаль уся вёска: з 22-х хат засталося толькі 5.
Яшчэ адна адметнасць, я б сказала, мясцовая знакамітасць – цагельня: пра яе ў свой час пісала «Астравецкая праўда». Хоць і знаходзілася яна ў Пятрашышках, але называлася кісялёўскай: заснавальнік яе паходзіў з Кісялёў.
Працавітыя людзі
Меліся ў вёсцы свае майстры: кавалі, шаўцы, краўцы, цесляры.Адмысловай швачкай была Ганна Ракоўская, якая сёлета адзначыла 100-гадовы юбілей. Юзэфа Ёч працавала швачкай, а Альдона Валуевіч – закройшчыцай і загадчыцай Клюшчанскага комплексна-прыёмнага пункта.
На ўсю акругу славілася сямейная дынастыя музыкантаў Валуевічаў. Юзаф Лось падыгрываў ім на драўлянай флейце, якую сам змайстраваў.
Вясковыя трактарысты і вадзіцелі працавалі ў калгасе імя Мічурына. Калектыўную гаспадарку тут стварылі ў 1948 годзе. Напачатку пад яе аддалі землі плодагадавальніка Смаленскага ў Клюшчанах і пана Сволькена ў Шайкунах. Тут займаліся тым жа, чым некалі Віктар Смаленскі: вырошчвалі саджанцы пладовых дрэў і прадавалі іх у Вільнюс, Мінск, Маладзечна. Працавалі там амаль усе жыхары вёскі. А ў маёнтку пана Сволькена жыло начальства і ўчастковы міліцыянер.
А як адкрылі цагельню, то большасць вяскоўцаў стала працаваць там.
З Пятрашышак выйшлі спецыялісты ў розных галінах: настаўнікі, урачы, лесаводы, аграрнікі.
Дапамагаў малітвай і справай
Нельга не сказаць колькі слоў пра Баляслава Валуевіча. У свой час ён паступіў у Віленскую духоўную семінарыю – магла б клюшчанская парафія мець яшчэ аднаго святара, калі б не вайна, якая прыпыніла яго вучобу. Юнак вярнуўся дадому. Суседзі не раз чулі, як у асабліва трывожныя часіны ён, схаваўшыся на гарышчы, спяваў псалмы.
Калі ў 1989 годзе пачалі адраджаць клюшчанскі касцёл, Баляслаў аказаў неацэнную дапамогу землякам: у час павальнага дэфіцыту праўдамі і няпраўдамі даставаў патрэбныя будматэрыялы. А ўнутранае ўбранства і рэчы, патрэбныя для касцёльных набажэнстваў, здабываў у сваіх былых аднакурснікаў, якія да таго часу сталі ксяндзамі. Парафіяне да гэтай пары ўспамінаюць яго з удзячнасцю.
Дзень сённяшні
Сёння ў Пятрашышках 5 жылых дамоў, у трох з якіх засталося па адным чалавеку. Усяго ў вёсцы 11 жыхароў: Часлаў Субач, Марына Пляўга з дзвюмя дачушкамі, Міраслаў Шымковіч, Тарэса Балюцкене, Эдуард Балюцкіс з жонкай Аленай і двума дзецьмі, Генадзь Ёч.
Міраслаў Шымковіч
Нягледзечы на сумную тэндэнцыю вымірання вёсак, Пятрашышкі жывуць. І будуць жыць, пакуль ёсць людзі, сэрцам адданыя бацькоўскай зямлі; пакуль абуджаюць ранкі не толькі птушыныя спевы, але і дзіцячыя звонкія галасы.Невялікай чародкай бягуць яны на прыпынак, каб ехаць у школу, здабываць веды і ў будучым праславіць сваю вёску, якая назаўжды застанецца для іх месцам сілы.
Іаланта ВАЛУЕВІЧ.
Фота Андрэя Памецькі і з архіва Эдуарда Балюцкіса.
